Cadens
Afgeleid van het Latijnse cadere (vallen).

1. In de klassieke retoriek de slotvoet van de clausula.

2. Een ritmisch patroon. Zie ritme.

Calembour
Een woordspeling die berust op de (bijna) gelijke klank van verschillende woorden. Men onderscheist twee varianten:

1. Het gezien de context te verwachten woord wordt vervangen door een woord dat er wel op lijkt, maar een heel andere betekenis meebrengt. Zowel het oorspronkelijke als het vervangende woord klinken dan door.

2. Het vormen van een nieuw woord door contaminatie uit elementen van bestaande woorden. Vergelijk portmanteau(woord) en paronomasie.

Canticum

1. Het lyrische gedeelte in de Latijnse komedie, waarin de handeling gewoon verdergaat (dit in tegenstelling tot het koorlied in de Griekse toneelwerken). Het werd door één acteur of als antifoon tussen meerdere acteurs gereciteerd onder fluitbegeleiding. Vergelijk diverbium.

2. Een (kerkelijke) lofzang.

Cantiga
Een Spaans of Portugees lied, meestal bestaande uit vijf of zeven strofen van gelijke versregels en gevolgd door en envoi. Men onderscheidt:

1. cantigas de amor, waarin ridders een klacht uiten over een onbeantwoorde liefde.

2. cantigas de amigo, waarin meisjes de afwezigheid en de mogelijke ontrouw van hun geliefde betreuren.

3. cantigas de escarnio y de maldizer (satirische liederen).

4. religieuze cantigas.

Afgeleid van het Spaans / Portugese cantiga (lied).

Cantilene

1. Een korte melodie of kleine ballade.

2. Een kerkgezang in het algemeen.

Catachrese

1. Het gebruik van een woord in een oneigenlijke betekenis. Ze ligt daardoor aan de basis van elke vorm van metafoor. Ook abusio genoemd.

2. Een sterk paradoxale beeldspraak; een onjuist gebruik van een woord of beeld. Afgeleid van het Griekse kata (omlaag) en chrao (gebruiken).
   Bijvoorbeeld: 'De tand des tijds, die al zoveel wonden heeft geheeld.'

Cesuur

1. De rust in een vers ín het versvoet.

2. Een woordeinde dat niet samenvalt met het einde van een versvoet. Men onderscheidt:

   a. mannelijke cesuur: - ║ U U.

   b. vrouwelijke cesuur: - U ║ U.

Chanson balladée
Een uit de ballade onstane dichtvorm met cyclische structuur. In zijn eenvoudigste vorm telt dit kunstlied vijf strofen, samen 21 versregels, die als volgt verdeeld worden:

• refrein (vijf versregels)

• eerste strofe (drie versregels)

• tweede strofe (drie versregels)

• derde strofe (vijf versregels)

• refrein (vijf versregels)

Na het refrein komt een keerpunt (le lai vire) en kan de dichter verdergaan met drie strofen en een refrein. Het patroon kan zo vaak herhaald worden als de dichter wenst.

Chiasma, chiasme
De kruisstelling van woorden. Afgeleid van de Griekse letter 'X (chi)'.
Bijvoorbeeld: 'katten en honden, honden en katten'.
Het chiasma kan subtiel en diep verborgen zijn, zoals in de volgende regels uit Boutens' Goede Dood:

Voor wien kinderen en wijzen
Lachend laten boek en spel,

Choriambus
De klassieke vierlettergrepige versvoet met het accentschema:
- U U -.

1. Het schrijven van een verhandeling over een gnome als één van de klassieke oefeningen op de retorenschool. Het aangeduide onderwerp werd telkens volgens een vaststaand schema behandeld. Na de tekst van de gnome volgde een lofprijzing op de auteur ervan en het bewijs van de juistheid van het gezegde. Daarop volgde een nadere toelichting van de gnome met voorbeelden en getuigenissen, een weerlegging van de tegenwerpingen en een samenvattend slot. De andere klassieke oefeningen waren: declamatio, controversia, suasoria, laudatio en vituperatio.
2. Een korte uitwijding over de daad of een uitspraak van een persoon die wordt genoemd in een (juridische) rede.

Circuitus verborum

1. De periodebouw.

2. Omhaal van woorden.

Clausula
De ritmische afsluiting van een zin in de klassieke retorica, gebaseerd op een bepaalde opeenvolging van lange en korte lettergrepen. Zij bestaat uit een verbinding van twee voeten uit de volgende reeks: spondee, trochee, dichoree, dactylus, creticus en paeon primus. De laatste voet van deze verbinding wordt ook cadens genoemd. De meest voorkomende types van clausula zijn:

1. spondee + dichoree - - │ - U - U

2. creticus + dichoree - U - │ - U - U

3. paeon primus + choree - U U U │ - U

4. creticus + creticus - U - │ - U -

Vergelijk cursus.

1. Het stijlmiddel waarbij er gebruik wordt gemaakt van een opeenvolging van steeds sterkere uitdrukkingen (qua betekenis of lengte). Ook gradatie genoemd. Afgeleid van het Griekse klimax (ladder, trap).
   Bijvoorbeeld: 'hij werd boos, woedend, ziedend'.
   Antoniem: anticlimax 1.

2. Het hoogtepunt van spanning in een verhaal.
   Antoniem: anticlimax 2.

Cluyte
Een middeleeuwse, realistische klucht, die na de abele spelen werd opgevoerd. Deze was dikwijls plat en ruw; er wordt veel in gescholden en geslagen. Geliefd was het thema van de vrouw met de broek aan en de sullige echtgenoot.
Bijvoorbeeld: De Buskenblaser en Nu Noch.

Collectief

1. Een substantief in enkelvoud, dat echter meerdere personen of zaken omvat.
   Bijvoorbeeld: 'massa', 'paar', 'groep', 'reeks', 'bos', etc.

2. Een verzamelnaam.
   Antoniem: appelatief.

Colon

1. Een onderdeel van een vers waarvan de woorden tussen twee pauzen uitgesproken wordt. Deze pauzen hoeven niet noodzakelijk adempauzen te zijn. Zie ook isocolon.

2. Zie membrum.

3. Een versdeel waarvan twee of meer voeten door een sterkere beklemtoning een ritmische eenheid vormen. De (mogelijke) geledingen binnen één colon (van één tot drie woorden) noemt men commata.

4. De dubbelepunt.

We onderscheiden:

1. Comédie de moeurs
   Een blijspel waarin de zeden van de tijd uitgebeeld of gehekeld worden.
   Bijvoorbeeld: Les Précieuses ridicules van Molière (1658).
2. Comédie héroïque
   Een blijspel waarin de personages voorname lieden zijn, maar die geen historische of mythologische achtergrond heeft en de intrige dus volledig fictief is.
   Bijvoorbeeld: Don Sache d'Aragon van Corneille (1649).
3. Comédie larmoyante
   Een blijspel-achtig genre met een duidelijke karakterisering van goed en kwaad, een simpele intrige en een 'happy ending'.
   Bijvoorbeeld: Fausse antipathie van Nivelle de la Chaussée (1733).
4. Comédie noire
   Een blijspel met een tragische ondertoon.

Compendium
Afgeleid van het Latijnse pendere (wegen).

1. Een kort begrip.

2. Een samenvattend overzicht.

Composeren
Iets in dichterlijke vorm opstellen of formuleren. Men onderscheidt:

1. innerlijk composeren (aandacht voor ordeningsprincipes als herhaling, contrast, intensifiëring, etc.)

2. uiterlijk composeren (aandacht voor de duidelijk waarneembare structurering via strofen, hoofdstukken, etc.).

Compositum

1. Een samengestelde woord.

2. Een werkwoord dat is samengesteld met een prefix. Als prefix worden vaak preposities gebruikt.
   Bijvoorbeeld: 'posse' is een compositum van 'pot-' en 'esse'. 'Pot-sum' werd door assimilatie 'pos-sum'.

Concetti
Zie ook maniërisme.

1. Gezocht geestige wendingen of zetten.

2. Stijlkundig valse of overdreven middelen.

Confabulatie
Afgeleid van het Latijnse fabulare (praten).

1. Een gemoedelijk gesprek.

2. Een verzonnen mededeling.

Conjunctie
Overgenomen van het Latijnse woord coniunctio (verbinding).

1. Een voegwoord; een verbindingspartikel.

2. De 'en'-verbinding van samenstellende uitspraken tot één (samengestelde) (logische) uitspraak.
   Antoniem: disjunctie.

1. Conjunctivus adhortativus
   De aansporende modus.
   Bijvoorbeeld: 'Cedamus' (Laten wij gaan).
2. Conjunctivus dubitativus
   De twijfelende modus.
   Bijvoorbeeld: 'Quid me fiat?'
3. Conjunctivus optativus
   De wensende modus.
   Bijvoorbeeld: 'Mox veniat' (Moge hij spoedig komen).
4. Conjunctivus prohibitivus
   De negatief aansporende modus.
   Bijvoorbeeld: 'Ne timeas' (Vrees niet).
5. Conjunctivus potentialis
   De uitdrukking van mogelijkheid, waarschijnlijkheid of bescheidenheid.

Constructio ad sensum
Het grammaticaal verschijnsel waarbij het predikaat niet overeenkomt met de grammaticale vorm van het subject, maar wel met de betekenis ervan. Ook constructio ad sententiam genoemd. Het kan gebruikt worden als stijlfiguur (syllepsis 1).
Bijvoorbeeld: 'Capita coniurationis caesi sunt' (de kopstukken van de samenzwering werden gedood).

Construeren

1. Grammaticaal combineren of gebruiken.

2. Uit gegevens en regels afleiden.

1. Een tegenspraak; een tegenstrijdigheid. Vergelijk met oxymoron.

2. Een door een negatie noodzakelijk onware tautologie. Vergelijk met contingente uitspraak.
   Bijvoorbeeld: 'het is niet zo dat het regent of niet regent'.

We onderscheiden:

1. Contradictio explicita
   Een uitdrukkelijke tegenstrijdigheid.

2. Contradictio in adiecto
   Een verbinding van een substantief en een tegenstrijdig attributief adjectief.
   Bijvoorbeeld: 'een levend geraamte'.

3. Contradictio in terminis
   Een verbinding van twee tegenstrijdige begrippen. Als stijlmiddel gebruikt noemt men een contradictio: oxymoron.
   Bijvoorbeeld: 'hij was ziende blind'.

Corpus

1. Het centrale deel van een redevoering. Vergelijk exordium en peroratie.

2. Een verzameling teksten.

1. Het stijlmiddel waarbij de schrijver zijn eigen woorden corrigeert. Vaak gebruikt bij het stijlmiddel conciliatie.
2. De toehoorders voorbereiden op het horen van iets onplezierigs.

Cursus
De middeleeuwse tegenhanger van de clausula, die ontstond toen het onderscheid tussen lange en korte lettergrepen vervaagde en werd vervangen door het onderscheid tussen beklemtoonde en onbeklemtoonde lettergrepen. Men onderscheidde:

1. cursus planus: - U │ U - U

2. cursus tardus: - U │ U - U U

3. cursus velox: - U U │ U U - U

4. (cursus) trispondiacus: U - U │ U U - U.

<< Naar B  of  Naar D >>