Dactylus
Een versvoet met de vaste combinatie: - U U. In de tijd van de Renaissance zijn de klassieke versmaten in West-Europa overgenomen. Daar in de Westeuropese talen de lengte van de lettergreep geen duidelijke rol speelt, kon men de afwisseling kort : lang niet overnemen. Men verving die door een afwisseling van geaccentueerde en ongeaccentueerde lettergrepen, als in het volgende Nederlandse voorbeeld van Potgieter (waarbij - een geaccentueerde en U een ongeaccentueerde lettergreep voorstelt):

Grauw is uw hemel en stormig uw strand
     -      U  U │ -    U  U │ -     U   U │   -

We onderscheiden:

1. Dativus auctoris
   De handelende persoon die bij het gerundivum staat.
2. Dativus commodi
   De naamval die dienst doet als meewerkend voorwerp.
   Bijvoorbeeld: parechô sôi sitôn (ik verschaf u voedsel).
3. Dativus ethicus
   De naamval die gebruikt wordt wanneer de handeling of de toestand slechts zijdelings op een persoon of zaak betrekking heeft.
   Bijvoorbeeld: tôiôutô umin estin ê turannis (iets dergelijks, moet gij weten, is de tyrannie).
4. Dativus incommodi
   De naamval die dienst doet als tegenwerkend voorwerp.
   Bijvoorbeeld: didomi sôi dikên (ik laat u straf ondergaan).
5. Dativus mensurae
   De naamval die de maat van verschil aangeeft bij comparativi en comparatieve begrippen.
   Bijvoorbeeld: 'multo plures' (veel meer).
6. Dativus modi
   De naamval die de wijze, waarop of de omstandigheden, waaronder iets geschiedt.
   Bijvoorbeeld: kraugê pôllê êpiasin (onder luid geschreeuw trekken zij er op af).
7. Dativus possessivus
   De naamval die de persoon aangeeft die de bezitter van iets is.
   Bijvoorbeeld: 'Mihi domus est' (Ik bezit een huis (= aan mij is een huis)).
8. Dativus sociativus
   De naamval te kennen geeft in wiens gezelschap men iets doet of zich bevindt.
   Bijvoorbeeld: eipetô meta ton filon (hij volgde met zijn vrienden).
9. Dativus temporis
   De naamval die een tijdsverloop, waarover de handeling zich uitstrekt, aangeeft.
   Bijvoorbeeld: en pôlemo (in tijd van oorlog).
   De opgaven van feesten staan steeds zonder prepositie.

Decasyllabus

1. Een tienlettergrepige (vers)regel.

2. Een tienvoetig jambisch vers.

Declinatie
Afgeleid van het Latijnse declinare (van de rechte weg afleiden).

1. Een verbuiging(sgroep).

2. Downdrift.

Deductie

1. De wijze van redeneren waarbij men vanuit algemene verschijnselen een bijzondere regel afleidt. Als de premissen wetenschappelijk kunnen worden aangetoond is er sprake van een syllogisme.
   Antoniem: inductie 2.

2. Een redenering die een conclusie heeft die gegarandeerd waar is als de premissen waar zijn. Als de premissen slechts waarschijnlijk waar zijn, is er sprake van een enthymema.
   Vergelijk: inductie 3.

Deletie

1. Het wegvallen van een klank.
   Bijvoorbeeld: de 'd' in 'leder'.

2. Zie detractie 2.

We onderscheiden:

1. Deponens medium
   Een mediale vorm van een passief werkwoord met een actieve betekenis.
2. Deponens passivum
   Een passieve vorm van een passief werkwoord met een actieve betekenis.

Determinatief

1. Bepalend.

2. Bepalingaankondigend.

1. Het weglaten van een deel van een woord. Het is een vorm van ellips 1. Zie afaeresis, apocope en syncope.

2. Een tekstveranderingscategorie waarbij één of meer elementen uit het oorspronkelijke geheel zijn verwijderd. Ook deletie of suppressie genoemd. Vergelijk adiectie, immutatie, repetitie 2 en transmutatie.

1. Het delen van elementen van een nevenschikkend woord door een ander woord of woorden.
2. Het herhalen van een woord met telkens één of enkele woorden ertussen.

Diafora
Afgeleid van het Griekse dia (door) en fero (dragen).

1. Een herhaling van een homograaf.
   Bijvoorbeeld: 'Wat een weer weer.'

2. Een retorische uiteenzetting van het verschil tussen twee dingen.

3. Het herhalen van een normaal woord in plaats van een eigennaam om zowel de persoon als zijn eigenschappen aan te duiden. Een vorm van antonomasia.

1. Een levendige, gedetailleerde beschrijving van personen of zaken. Ook demonstratie, descriptie, effiguratie, ekfrase, enargia, evidentia, hypotypose of illustratie genoemd.
2. Het aanbevelen van bepaalde stelregels aan een ander.

Diëresis, Diaeresis
Afgeleid van het Griekse diaireo (uit elkaar nemen).

1. De rust in een vers tussen twee versvoeten in.

2. De verlenging van een woord door van één lettergreep twee te maken.
   Bijvoorbeeld: 'storrem' van 'storm'.
   Antoniem: syneresis.

3. Het ontleden van een begrip in verschillende onderdelen om het te benadrukken. Vergelijk accumulatie.

Differentiatie

1. Een klankverandering waardoor twee opeenvolgende klanken sterker van elkaar gaan verschillen.

2. Een betekenisontwikkeling in afwijkende richting.

3. Het ontstaan van verschillende dialecten of talen uit een oorspronkelijke taal.

1. Het niet gecorreleerd zijn van fonemen.
   Vergelijk: correlatie en conjunctie 1.

2. De 'of'-verbinding van samenstellende uitspraken tot één (samengestelde) uitspraak.
   Antoniem: conjunctie 2.

3. Zie hyperbaton.

1. De stijlfiguur waarbij de spreker zijn eigen mening of die van zijn partij tracht te verbergen.

2. Het aan elkaar ongelijk worden van twee gelijke, op elkaar volgende medeklinkers.
   Bijvoorbeeld: het woord 'tovenaar' is rond het 4e kwart van de 13e eeuw afgeleid van het woord 'tôverâre', waarbij de 'n' is gedissimileerd.

Distanzstellung

1. De stijlfiguur waarbij woorden die syntactisch bij elkaar horen, worden gescheiden, waardoor het apart geplaatste woord een bijzondere nadruk krijgt.
   Bijvoorbeeld een zin uit een gedicht van Arthur van Schendel: 'Verwarring werd alles en angst en haat.'

2. De romantechniek waarbij de auteur zich schijnbaar van het verhaalde distantieert door gebruik te maken van gefingeerde namen, van diverse verhalende instanties en dergelijke.
   Bijvoorbeeld: Max Havelaar van Multatuli.

Distichon
Een klein gedicht van twee regels, oorspronkelijk bestaande uit een hexameter en een pentameter. Vaak een epigram. Wanneer het een (normaal) gedicht betreft, hebben de regels gepaard rijm, zoals in het voorbeeld van M. Nijhoff:

Zij hadden een stem in het licht vernomen
'Laat de kinderen tot mij komen'

Doublet

1. Een dubbelvorm; een paar; dubbel.

2. Een tautologie 1.

Doxologie
Afgeleid van het Griekse dôxa (eer).

1. Een lofprijzing (van God); gloria.

2. Het nagaan van de invloed van een tekst in het algemeen bij een vergelijkende literatuurstudie. Vergelijk crenologie.

Drama
Een genre van taalkunst waarin een stuk leven in handelingen en begeleidende gesprekken wordt weergegeven. De opvoerende acteur brengt de passende gebaren en mimiek tot stand.
De oudste toneelstukken (middeleeuwen) van de Westeuropese letterkunde (de abele spelen, de liturgische spelen, de mysterie-en mirakelspelen, de kluchten) vertonen nog geen strenge bouw. Dit verandert met de Renaissance, als onder invloed van de klassieke oudheid (de Griekse en Romeinse tragedie en komedie), de tragedie (treurspel), de komedie (blijspel) en de pastorale spelen (herdersspel) ontstaan. In de pastorale wordt het geïdealiseerde landleven tegenover het verdorven leven van de cultuurmens in de steden gesteld. Tezelfder tijd ontstond de tragi-komedie, gebaseerd op Amadisromans, die avontuurlijke liefdesverhalen over ridders en jonkvrouwen vertellen. Het rationalisme bracht een wending naar het burgerlijke drama; parallel met het 19e-eeuwse realisme en naturalisme ontwikkelde zich het realistische en het naturalistische drama.
In de Renaissance-periode keerde de drie eenheden (van tijd, plaats en handeling) weer terug. In Frankrijk en Italië deelde men het treurspel, naar het voorbeeld van Seneca, in vijf bedrijven in:

1. De expositie, waarin de toeschouwer vertrouwd werd gemaakt met de hoofdpersonen en de situatie waaruit de ramp zou voortkomen;

2. Het intrige vertoont de verwikkelingen waardoor de ramp wordt voorbereid;

3. De climax laat zien hoe de gebeurtenissen de ramp steeds dichterbij brengen;

4. De catastrofe behelst de ramp;

5. De peripetie geeft een zekere rechtvaardiging en verklaring van de onafwendbaarheid van de ramp.

Weliswaar past men in Frankrijk Seneca's rigoureuze wetten later met wat soepelheid toe, het drama blijft in dat land streng klassiek. In Engeland komt in die periode het romantische drama op, dat in Shakespeare zijn hoogtepunt bereikt.

Terug naar de homepage